ارزيابي سيستمي در ترويج كشاورزي كه سرمايه آن از بودجه دولتي تامين و خدمات آن بطور خصوصي ارائه ميشود
سمیرا ادیب
کارشناس ارشد ترویج و آموزش کشاورزی
(عضو سازمان نظام مهندسی کشاورزی ومنابع طبیعی خراسان رضوی)
پيش گفتار:
در اين مقاله به بررسي برنامه اي در ترويج صنعت كشاورزي پرداخته مي شود كه سرماية آن از ناحية بودجة دولتي تأمين مي شود، اما خدمات خود را به طور خصوصي ارائه ميدهد؛ اين برنامه يا سيستم در زمين هاي زراعي كشاورزان خرده پا انجام مي گيرد. نتايج بدست آمده از اين بررسي عبارتند از:
a) برنامة ترويج موفقيت آميز بوده است.
b) با بخش خصوصي قراردادهايي منعقد گشته كه اين امر در جهت ارائة خدمات عمومي بسيار مفيد و ثمربخش مي باشد.
c) فعاليت هاي درآمد زا موجب موفقيت برنامه هاي ترويج گشته و چنين استنباط ميگردد كه نتايج محيطي مطلوب به بهترين نحو با فعاليت هاي سودآوري چون جنگل داري در تعادل و توازن مي باشند.
d) زنان بخش عمده و مهمي از برنامه هاي ترويج و توسعه كشاورزي را تشكيل مي دهند.
تجزيه و تحليل اقتصادي برنامه ترويج را مي توان به طرق زير اصلاح كرد:
a) به جاي برنامه هاي غيرترويجي مي بايست فعاليت هاي ترويج را ارزيابي و مطالعه كرد.
b) اصلاح برنامه هاي ترويج به هنگام واگذاري آنها به كشاورزان (در مراكز سودآور).
c) شواهدي كه به منظور نظام مند كردن هزينه هاي گردآوري شده است، نقشي دوگانه در اثربخشي تحليل برنامه ترويج ايفا مي نمايد.
d) برنامة ترويجي كه از منابع مالي خارجي (خارج سازماني) بهره مي گيرد، به هنگام متفاوت بودن جمعيت هاي تحت بررسي، تأثير و فوايد بسياري در حل مشكلات و ارزيابي اقتصادي برنامه ها دارد.
مقدمه:
از سالها پيش، ترويج كشاورزي سنتي، تحت اصلاحات شديدي قرار گرفته است؛ و استراتژي هاي متعددي به منظور افزايش كارايي و كم هزينه بودن اين برنامه ها ارائه شده است.
علاوه بر برنامه هايي سنتي كه سرمايه هاي آنها از ناحية دولت تأمين گشته و خدمات آنها به طور خصوصي ارائه مي گردد، سه نوع عمده از اين برنامه نيز مورد توجه خاص قرار گرفته است:
- استفاده از بودجة دولتي به همراه ارائة خصوصي خدمات، كه ضمن اجراي آن نمايندگي هاي دولتي باسازمان هاي غيردولتي، شركتهاي خصوصي و يا كشاورزان، قراردادهايي منعقد مي كنند تا بدين وسيله برنامه هاي ترويج را گسترش دهند.
- سرمايه گذاري خصوصي همراه با ارائة عمومي خدمات، كه در واقع به منزلة دستمزدي در قبال ارائة خدمات محسوب مي شود و ضمن اجراي آن گروه هايي از كشاورزان در قالب شركت هاي تعاوني با بخش ترويج عمومي، قرارداد منعقد ميكنند.
- سرمايه گذاري خصوصي همراه با ارائة خدمات به طور خصوصي، كه اين بخش از برنامة ترويج كاملاً خصوصي سازي شده است.
مي توان گفت يكي از شيوه هايي كه به منظور ارزيابي مقرون به صرفه بودن طرح به كار گرفته مي شود _ با در نظر گرفتن جمعيتي مشابه (همگون)_ اجراي برنامة ترويج بر مبناي مقايسه گروه هاي كنترل آزمايش در قالب طرح انتخاب تصادفي مي باشد. اگرچه ممكن است اجراي چنين ارزيابي علمي دقيقي پرهزينه باشد، اما در صورت ارجاع برنامة ترويج به جمعيت هاي بزرگتر، اين تحليل توجيه بيشتري خواهد داشت. اين شيوه در صورت متفاوت و ناهمگون بودن جمعيت ها نيز مؤثر خواهد بود، مشروط بر اينكه فاكتورهاي مهمي كه عامل ايجاد تفاوت هاي موجود در نگرش ها، فعاليت ها و منابع ميباشند، به طور عمومي مورد مطالعه و بررسي قرار گيرند؛ اما چنانچه جمعيت ها بسيار متفاوت باشند و اطلاعات عمومي كافي در مورد اين تفاوت ها در اختيار نداشته باشيم، شيوة انتخاب تصادفي، مناسب نمي باشد.
در چنين شرايطي، ممكن است دست يابي به منافع، به دو امر وابسته باشد؛ اولاً: اجراي برنامه در روستاهايي كه پتانسيل بيشتري براي اجراي برنامه دارند؛ ثانياً: تداوم برنامه تا زماني كه ديگر روستايي با شرايط مناسب سودآوري و بهره وري وجود نداشته باشد. از آنجا كه هزينه هاي مؤسسات مجري طرح ترويج كاملاً به ميزان كارآيي آنها بستگي دارد، اين مؤسسات بيشتر به انتخاب روستاهايي رغبت نشان مي دهند كه در آنها با صرف كمترين هزينه، بيشترين موفقيت و بازدهي به دست آيد. بنابراين از آنجايي كه يافته هاي شخصي در مورد تفاوت روستاها در منطقه وجود دارد، مي توان از طريق ارائة خدمات به طور خصوصي، شيوة نسبتاً مؤثري را در رتبه بندي روستاهايي با سودآوري بالقوه، ارائه داد.
ارزيابي استمرار و اصلاح برنامة ترويج
در طول سه سال فعاليت برنامه هاي آموزشي ترويج، 31 پروژه تكميل شد؛ 50% از اين تعداد كه معادل 16 پروژه بود، به گونه اي تصادفي براي تحقيق انتخاب شدند. به منظور تكميل ارزيابي نتايج، مصاحبه هايي با شركت هاي مجري طرح ترويج در روستاهاي حاصلخيز، به عمل آمد. 50% از روستاهايي كه به 16 پروژه انتخابي مرتبط مي شدند، به گونه اي تصادفي جهت انجام مصاحبه انتخاب شدند كه 25% از كل روستاهايي را تشكيل مي دادند كه برنامة ترويج به مدت 3 سال در آنها اجرا شده بود.
از مردم ساكن روستاها در مورد سود خالص به دست آمده از فعاليت هاي شركت در جهت اصلاح طرح ترويج، سؤالاتي پرسيده شد؛ حدود 40 تا 75% از خانواده ها براي شركت در مصاحبه اي تعاملي، واكنش مثبت نشان دادند. اگرچه مشاركت تعداد كمتر از حد انتظار مي توانست منجر به بروز خطا درانتخاب نمونه ها و نتيجه گيري شود؛ اما تحقيقي شفاهي توسط تيمي 2 نفره (متشكل از مجري هاي انعقاد قرارداد كه از كارمندان ادارات دولتي و منطقه اي بودند) انجام گرفت تا اهداف برنامه ترويج بيشتر مورد تجزيه و تحليل قرار گيرد.
نتيجه گيري:
اثر بخشي برنامه هاي ترويج كه سرماية آنها از بخش دولتي تأمين شده و خدمات آنها به طور خصوصي ارائه مي گردد، باتوجه به نكات زير مشخص مي شود:
1- تاكنون FPPL را به منزلة موفقيت بزرگي تلقي مي كرده اند:
خانواده ها بيشتر از هزينه هايي كه اجراي برنامه هاي ترويج به آنها تحميل مي كند، براي آموخته ها و تجارب كسب شدة خود ارزش قائل مي شوند.
2- انعقاد قرارداد براي ارائة خدمات عمومي:
قراردادهاي صيح ويژه اي كه بين روستاها و شركت هاي خصوصي منعقد مي شوند، علاوه بر اينكه در تحقق اهداف سودآور مؤثر مي باشند، براي رسيدن به اهداف اجتماعي نيز مفيد مي باشند.
3- اهميت فعاليتهاي درآمد زا:
واضح است كه اهداف كشاورزان بيشتر حول محور كاهش فرسايش خاك مي گردد، اما لازم است به طور همزمان به كسب درآمد و پول نيز بپردازند. فعاليت هاي درآمدزا (مانند توليد غلات) به همان اندازه اي كه اصلاح و بهبود فعاليتهاي زيست محيطي اهميت دارند، مفيد مي باشند.
4- اهميت برنامه هاي ترويج براي زنان:
در نتيجة فعاليت زنان در باغات و اراضي شخصي، منافع اقتصادي قابل ملاحظه اي عايد كشاورزان شد؛ و اين يكي ديگر ازنتايج ثمربخش ترين فعاليت هاي ترويجي است كه اهميت اجراي برنامه هاي خاص براي زنان را، به گونه اي سنتي، محرز مي نمايد. يكي از فعاليت هاي درآمدزاي رايج در ميان زنان، پخت نان در تنورهاي خانگي در روستاها بود.
5- افزايش تأكيد بر كنترل اجراي قراردادها:
متخصصين فني كه توسط اداره نظارت بر قراردادها استخدام شده اند، 25% از وقت خود را در جهت بررسي نحوة اجراي مفاد قراردادها صرف مي كنند. اگرچه آنها مي توانند از وقت خود در جهت بهبود قابليتها و امكانات تخصصي شركت هاي مجري طرح ترويج به نحو احسن استفاده كنند، اما به نظر مي رسد روند حاضر كارآيي نسبتاً بهتري دارد. نسبت ميانگين حقوق آنها، تنها 5/1% از كل هزينة قراردادهايي را كه بر آنها نظارت مي كنند، تشكيل مي دهد.
6- رويكردهاي جديد:
جنگل كاري، يك اولويت كاري در برنامه هاي FPPL است؛ اگرچه ممكن است منافع و سود حاصل از فعاليت هاي محيطي اندك باشد، اما بازدهي آنها در آينده اي نه چندان دور روشن خواهد شد. در اين زمينه مي توان از تلفيق فعاليت هاي توليد غلات با جنگل داري به منزلة راه حلي مناسب ياد كرد.
چند توصيه در جهت بهبود ارزيابي هاي اقتصادي:
1) به جاي برنامه هاي ترويج، فعاليت هاي ترويج را مورد ارزيابي قرار دهيد.
2) از ميزان درك كشاورزان نسبت به چگونگي سازمان دهي كردن فعاليتهاي ترويج، مطّلع شويد.
3) از نشانگر ها بيشتر استفاده كنيد.
4) پيش داوري داشته باشيد و به طور شخصي انتخاب كنيد.
>>بایگانی مطاب